Van 16 tot en met 27 augustus organiseerde het ELV een Zomercursus Literair Vertalen in Antwerpen. De doeltalen waren Spaans en Portugees.
Overzicht medewerkers
Auteurs
Peter Terrin
Annejet van der Zijl
Beleid
Peter Bergsma (Nederlands Letterenfonds)
Greet Ramael (Vlaams Fonds voor de Letteren)
Liesbet Vannyvel (Nederlandse Taalunie)
Rivkah Zeeman (ELV)
Hoorcolleges
Henri Bloemen
Jutta Chorus
Joop Dirksen
Stefan Hertmans
Philippe Humblé
Cees Koster
Kris Lauwerys
Stella Linn
Franco Paris
Miel Slager
Krisztina Törő
Vertaalateliers
Spaans: Barber van der Pol, Diego Puls, Fred de Vries
Portugees: Antoinet Brink, Walter Costa, Arie Pos, Cristiano Zwiesele do Amaral
Behandelde teksten
Vertaalateliers:
Peter Terrin, De bewaker. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij De Arbeiderspers, 2009, p. 9 t/m 15.
Annejet van der Zijl, Sonny Boy. Amsterdam: Nijgh & van Ditmar, 2004, p. 12 t/m 20.
Joost Zwagerman, Duel. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij de Arbeiderspers, 2010, p. 11.
Collectieve vertaling:
Tom Lanoye, Sprakeloos. Amsterdam: Uitgeverij Prometheus, 2008, p. 12 t/m 15.
Programma per dag
Maandag 16 augustus
10.30 - 13.00: Introductie
10.30: Ontvangst
11.00: Officiële opening door Frieda Steurs (departementshoofd Toegepaste Taalkunde, Lessius)
11.05: Openingslezing door Stefan Hertmans
11.30: Voorstelronde cursisten
12.30: Introductie cursus, huishoudelijke mededelingen
13.00 - 14.00: Lunch
14.00 - 17.00: Vertaalatelier per taal
18.00: Diner
Dinsdag 17 augustus
09.00 - 10.45: Werken aan collectieve vertaling
11.00 - 13.00: College “Vertalen en stijl” door Cees Koster
Toelichting: Stijl vormt een essentieel aspect van elk literair werk en is dus ook een van de belangrijkste aandachtspunten bij het literair vertalen. Denk alleen maar aan de formulering uit het normcontract voor literair vertalers dat een werk ‘getrouw naar inhoud en stijl’ vertaald dient te worden. In dit college zal gezocht worden naar een opvatting over wat stijl is en hoe je stijl kunt analyseren, die nauw aansluit bij de vereisten van het literair vertalen: stijl is de relatie tussen de manier waarop een auteur gebruik maakt van de middelen van zijn taal (in de breedste zin van het woord: repertoire van uitdrukkingsmogelijkheden) en het specifieke literair effect dat hij wil bereiken. De vertaalopvatting die daar uit zou kunnen volgen luidt dat de vertaler moet proberen om met de middelen van haar taal een analoog effect te bereiken. De diverse elementen die een rol spelen bij de ‘stilistische competentie’ van de vertaler zullen worden besproken aan de hand van voorbeelden uit bestaande vertalingen.
13.00 - 14.00: Lunch
14.00 - 17.00: Vertaalatelier per taal
Woensdag 18 augustus
09.00 - 10.45: Werken aan collectieve vertaling
11.00 - 13.00: College “Schrijvers/stijl onder de loep” doorJoop Dirksen
Toelichting: In dit college wordt gepoogd een beeld te schetsen van de veelkleurigheid van de Nederlandstalige (Nederlandse en Vlaamse) literatuur van dit moment. Lichtgewicht kassuccessen (Kluun, Heleen van Royen) staan tegenover doorwrochte romans met een filosofische inslag, poëtisch geformuleerde verhalen tegenover verhalen in straattaal. De Tweede Wereldoorlog lijkt eindelijk voorbij in de Nederlandstalige literatuur, maar de slechtheid van de mens komt ook, en minstens zo sterk naar voren in verhalen die zich in vreedzamer tijden afspelen. En een jeugd vol frustraties blijkt nog steeds een goudmijn voor auteurs.
13.00 - 14.00: Lunch
14.00 - 17.00: Vertaalatelier per taal
17.00: Borrel
Donderdag 19 augustus
09.00 - 10.45: Werken aan collectieve vertaling
11.00 - 13.00: College“Vertaalkritiek” doorStella Linn
Toelichting: Hoe worden vertalingen in de doelcultuur ontvangen en beoordeeld? Dit hangt af van allerlei factoren: de stilistische en literaire voorkeuren van de criticus, verwachtingen van het publiek, de status van de auteur in de doelcultuur, promotie door de uitgever, de functie die de doeltekst geacht wordt te vervullen enzovoorts. In dit college zal Stella Linn een selectie van benaderingen de revue laten passeren en bespreken in hoeverre de vertaler hier invloed op kan uitoefenen. Aansluitend gaan de deelnemers aan de hand van verschillende vertaalmogelijkheden van een tekst na welke vertaling op grond van welke beoordelingscriteria de meeste kans maakt op een positieve respons.
13.00 - 14.00: Lunch
14.00 - 17.00: Vertaalatelier per taal
17.00: Bezoek Vertalershuis Antwerpen
Vrijdag 20 augustus
09.00 - 10.45: Werken aan collectieve vertaling
11.00 - 13.00: College “Het genre literaire non-fictie in Nederland en Vlaanderen” door Jutta Chorus
Toelichting: De historicus Ernst Kossmann schreef prachtig. Hij gebruikte de Nederlandse taal in zijn beschouwingen op zo’n zelfbewuste manier dat ze niet alleen de geschiedenis vertelden, maar ook zijn geschiedenis. Maar wie hem ‘literair historicus’ noemde, werd gekapitteld. De literatuur, zei hij dan, was het domein van zijn broer Alfred. In Nederland en Vlaanderen zijn literatuur en non-fictie lange tijd parallelle universums geweest. Wie schreef, koos voor literatuur of voor de feiten. In de jaren zestig verwierf de Amerikaanse journalistiek inhoudelijk zoveel aanzien dat journalisten van The New Yorker en de bijlagen van de dagbladen steeds meer met de taal durfden te experimenteren. Journalist Tom Wolfe koos voor zijn reportages een vorm die recht deed aan het onderwerp. Daarbij putte hij schaamteloos uit romans van Dickens, Faulkner, Tolstoj, Zola en Flaubert. Hij leende niet alleen stilistische technieken, maar keek ook de kunst af van het observeren, het psychologisch interpreteren en het aanbrengen van structuur. Zijn methode die hij The New Journalism noemde, kreeg veel volgelingen in Nederland en België. Dit college gaat over de herkomst van literaire non-fictie en over de technieken.
13.00 - 14.00: Lunch
14.00 - 17.00: Vertaalatelier per taal
17.00: Diner
Zondag 22 augustus
Excursie
12.30 - 14.00: Lunch
14.30 - 16.00: Rondleiding in het kader van De Stad van Elsschot, een literair en cultureel festival rond Willem Elsschot.
Toelichting: De stad Antwerpen en de schrijver Willem Elsschot zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Willem Elsschot (1882 - 1960) is geboren en getogen in de Scheldestad. Hij stichtte er zijn familie, zijn zaak en schreef er zijn bekendste boeken. Willem Elsschot was op-en-top Antwerpenaar en dat merk je ook in zijn verhalen. In veel van zijn boeken speelt de stad een bijzondere hoofdrol. De Stad van Elsschot viert Willem Elsschot als Antwerpse schrijver met dit literaire en culturele stadsfestival. (uit: www.destadvanelsschot.be)
Maandag 23 augustus
09.00 - 10.45: Werken aan collectieve vertaling
11.00 - 13.00: College “Vertalers vertellen” door Franco Paris, Krisztina Törő & Kris Lauwerys
Toelichting: Franco Paris, Krisztina Törő en Kris Lauwerys blikken terug op hun voorgeschiedenis als vertaler, laten zien hoe het er in hun vertalerswerkplaats aan toegaat en geven tips over hoe zij met hun uitgevers en het literaire veld omgaan. Podiumgesprek met gelegenheid tot vragen.
13.00 - 14.00: Lunch
14.00 - 17.00: Vertaalatelier per taal
Dinsdag 24 augustus
09.00 - 10.45: Werken aan collectieve vertaling
11.00 - 13.00: College “Vertaalwetenschap” door Henri Bloemen
Toelichting: Vertrekkende van een aandachtige lectuur van twee klassieke Spaanse teksten uit de vertaaltheorie – Borges’ ‘De vertalers van de Duizend-en-één-nacht en Ortega y Gassets ‘Miseria y esplendor de la traducción’ – proberen we de onderscheidingen die de klassieke vertaaltheorie maakt te vergelijken met benaderingen uit de meer recente vertaalwetenschap. Een bijzonder oogpunt is daarbij aan de ene kant de al dan niet noodzakelijke reflectie over het vertalen tijdens het vertalen en aan de andere kant de bruikbaarheid of het nut van theoretische onderscheidingen voor het vertalen.
13.00 - 14.00: Lunch
14.00 - 17.00: Vertaalatelier per taal
18.00: Diner
Woensdag 25 augustus
09.00 - 10.45: Werken aan collectieve vertaling
11.00 - 13.00: Presentatie van de literaire fondsen en het ELV door Peter Bergsma (Nederlands Letterenfonds), Greet Ramael (Vlaams Fonds voor de Letteren), Liesbet Vannyvel (Nederlandse Taalunie) en Rivkah Zeeman (ELV)
Toelichting: Peter Bergsma, directeur van het Vertalershuis in Amsterdam, vertelt over het vertalingenbeleid van het Nederlands Letterenfonds en over de activiteiten van het Vertalershuis. Greet Ramael, projectmedewerker buitenland van het Vlaams Fonds voor de Letteren, licht het beleid van het Vlaams Fonds toe. Liesbet Vannyvel vertelt over de werkzaamheden van de Nederlandse Taalunie en laat zien wat vertalers kunnen vinden op de website www.taalunieversum.nl. Voorts zal worden toegelicht wat het ELV kan betekenen voor de cursisten in hun verdere loopbaan als literair vertaler, onder meer wat betreft mentoraten, vervolgcursussen en voorzieningen op de website.
13.00 - 14.00: Lunch
14.00 - 17.00: Vertaalatelier per taal
Donderdag 26 augustus
09.00 - 10.45: Werken aan collectieve vertaling + individuele spreekuren
11.00 - 13.00: College “Contrastieve stilistiek” door Philippe Humblé (Portugees) & Miel Slager (Spaans)
Toelichting: Portugees:
Portugees en Nederlands zijn niet zo erg verschillend van elkaar, in de zin dat het beide Indo-Europese talen zijn. Er zijn geen structurele verschillen zoals die bestaan tussen talen van verschillende talenfamilies. Portugeestalige auteurs worden niet zo veelvuldig naar het Nederlands vertaald als Spaanstalige, maar toch bestaat er een zekere traditie van. Denk maar aan het uitzonderlijke vertaalwerk van August Willemsen, die zowel Portugese als Braziliaanse auteurs aan het Nederlandse publiek te kennen heeft gegeven. Hij is, met name, één van de weinige vertalers die erin geslaagd is zijn poëzie met poëzie weer te geven. Philippe Humblé legt in zijn college een paar van de oplossingen, die Willemsen in zijn vertaalwerk bedacht heeft, aan de cursisten voor. Hij zal dit combineren met eigen bevindingen en met wat de cursisten geleerd hebben uit hun ervaring tijdens de workshops.
Spaans:
In dit werkcollege komen contrastieve problemen tussen beide talen aan de orde die juist deze vertalers parten kunnen spelen en die zich min of meer laten systematiseren. Deze problemen kunnen op allerlei niveaus liggen: van het lexicon via de zinsstructuur tot op tekstniveau. Voorbeelden van zaken die aan bod kunnen komen zijn: allerlei problemen rond voorzetsels, rond passieve en onpersoonlijke zinnen, manieren om (op schrift) nadruk te leggen, knippen en combineren van zinnen, stijlniveaus en de doorbreking daarvan. Na een inleiding waarin geprobeerd wordt die problemen enigszins in te kaderen, volgt een discussie aan de hand van een van te voren toegestuurde literaire tekst.
13.00 - 14.00: Lunch
14.00 - 17.00: Vertaalatelier per taal; met auteurs Peter Terrin & Annejet van der Zijl
17.00: Borrel
Vrijdag 27 augustus
09.30 - 10.30: Evaluatie met cursisten
Toelichting: Een kort gezamenlijk gesprek over hoe de deelnemers verschillende onderdelen van de cursus ervaren hebben. De deelnemers wordt gevraagd de cursus na afloop ook schriftelijk te evalueren (aan de hand van een vragenlijst).
11.00 - 13.00: Slotforum en presentatie collectieve vertalingen
Toelichting: De cursisten presenteren de door hen gezamenlijk gemaakte vertalingen, doen verslag van het collectieve vertaalproces en lichten bepaalde moeilijkheden en keuzes toe. De aanwezige docenten gaan op deze vertalingen in. Bijzondere aandacht gaat uit naar overeenkomsten en verschillen tussen vertalingen in de twee doeltalen. Zijn er problemen die specifiek zijn voor bepaalde doeltaalgebieden en zijn er andere problemen die zich voor beide doeltalen in gelijke mate voordoen?
13.30: Afsluitende lunch
