De acteur die leiding gaf aan deze training –elke week 4 uur– had een hekel aan afkraken. Veel makkelijker namelijk dan het goede zoeken en in staat zijn te verwoorden waaróm het goed is. Wie dat weet te doen, is nuttig voor de rest van de mensheid, want die kan zich daar door laten inspireren en zich eraan optrekken.

Fouten zijn meestal de uitzondering, en van uitzonderingen maak je moeilijk regels. En daar hebben we nou juist allemaal baat bij. Daarom zijn we daar altijd naar op zoek, of toch de meesten onder ons.

De laatste tijd ben ik vertaalrecensies tegengekomen waarin datzelfde mechanisme lijkt te spelen, maar dan andersom: de meeste aandacht gaat uit naar de negatieve uitzonderingen (die zich weliswaar herhalen, waardoor zij dan een regel worden). Er zijn altijd wel fouten en missers te ontdekken, want die vallen het meeste op, zeker als je “er even voor gaat zitten”. En als je de verzamelde gedichten van de bekendste Spaanse dichter vertaalt, dan vertaal je ongeveer alles wat het leven behelst. Dat is nogal wat. Zoveel zelfs dat het enigszins pietepeuterig overkomt om dan een punt te maken –in een recensie– van de manier waarop kleine meisjes plassen: bij een muur, of tegen een muur? Geen twijfel aan, meisjes doen het op hun eigen manier, dus de mannelijke vertaler van de verzamelde gedichten, die voor de tweede optie koos, heeft het mis, en de vrouwelijke recensent die de eerste optie verdedigt, heeft helemaal gelijk, niet alleen vanuit anatomisch oogpunt, maar ook omdat er in het Spaans “la blanca pared donde” staat (“de witte muur waar”), en hier de meest logische vertaling van donde ‘waar’ of ‘waarbij’ is (‘waartegen’ misschien een optie?). Maar heeft de doorsnee lezer er iets aan dat de recensent hier aan de noodrem trekt? Is de doorsnee lezer niet zelf in staat om daar iets van te denken? (Voor wat betreft de kritische lezer laat ik die vragen maar achterwege). En als die lezer er niets speciaals bij zou denken (omdat zijn of haar aandacht misschien zelfs opgeslokt wordt door poëtische vervoering), is er dan iets fundamenteel mis met de vertaling als geheel? Het zou best kunnen –ik wil daar niet eens aan twijfelen, daar gaat het mij nu niet om– maar op basis van dit soort voorbeelden voel ik mij daar niet van overtuigd. De recensent is dat wel, want in praktisch elk gedicht vallen wel een of meer storende elementen op, heet het. Wat een toeval! Mij overkwam precies hetzelfde, maar dan op vrijwel elke van de 14 pagina’s tellende recensie. Mijn ongemak heeft niets met de kwaliteit van de dichter, vertaler of vertaling te maken, maar alles met de logica van de recensent en de algemene conclusies die deze trekt uit een serie voorbeelden. Ik ken vertaler noch vertaling en heb er daarom geen enkel belang bij een van de twee te verdedigen.

De plassende meisjes vormen het vierde geval uit een waslijst voorbeelden waarin de recensent “objectief lelijke vertaalkeuzes” de revue laat passeren (nooit geweten dat iets objectief lelijk kon zijn), of “storende termen of wendingen”, “een weinig gelukkige selectie uit het beschikbare Nederlandse repertoire”, “niet passende of anderszins ongelukkige keuzes” en ga zo nog maar even door. Goeiemorgen, is dat dan niet objectief subjectief?

Op de fouten wordt uitgebreid ingegaan; er worden eerst nog wel wat aardige trouvailles aangestipt, echt álles afkraken staat zo onbeleefd. “Behoorlijk geslaagd”, “creatieve vertaalvondsten”, “mooi gevonden”, “adequaat geparafraseerd” zijn dan enkele van die formules. “Voor een kritisch publiek vind ik dat de vertaling niet aan de hoge eisen voldoet die je op dit niveau mag stellen”, eindigt de criticus de recensie. Wat mij betreft zou ik in dit citaat ‘vertaling’ willen vervangen door ‘recensie’.

In een recente polemiek tussen vertalers in de Times Literary Supplement over Tomas Tranströmer wordt het nog eens mooi samengevat door een andere, Engelse dichter: “that what matters in a poem is not its literal surface […], but its subtleties, its suggestions, its fabric of music and nuance –in other words, its spirit– and the true test of a translation or version is, or should be, how well it conveys this spirit”.

De verwijzing naar een eerder en elders door de recensent beschreven gebrek aan muzikaliteit in deze vertaling daargelaten, ben ik in genoemde recensie vrijwel niets tegengekomen dat met deze criteria te maken heeft. Geen wonder misschien als twee van de drie pilaren waarop de afwijzing van deze vertaling steunt, gestoeld zijn op “een afwijkend gebruik van voorzetsels en bijwoorden” en “de vertaling van verkleinwoorden”.

Laatste regels: mijn dank voor wie mij in de gelegenheid heeft gesteld deze en de voorgaande vijf columns te schrijven. Gelukkig vertaaljaar 2012!