Columns 2011

“Verboden negatieve kritiek te leveren, we gaan aangeven wat we goed vonden.” Dit werd niet gezegd in een hippiecommune, niet in een krakerskollektief noch in een New Age bijeenkomst waarin de positieve energie die de aardbol ons dagelijks schenkt, aanbeden wordt. Het was de richtlijn voor de deelnemers aan het toneelatelier waaraan ik jaren geleden meedeed in Madrid, om commentaar te mogen leveren op de wekelijkse opvoering van wat één of enkelen van ons na dagenlange arbeid hadden voorbereid.

Tot nu toe heb ik in deze columns vooral over algemene beleidsmatige thema’s geschreven, en minder over mijn eigen ervaringen als beginnend literair vertaler. Omdat dat laatste ook de bedoeling was toen het ELV mij als columnist vroeg, gaat deze column nu voor één keer over de vertaling waar ik momenteel aan werk.

Wat houdt mij over een paar maanden warm: literair vertalen of hout hakken? Ik moet een keuze maken, en wel op heel korte termijn. Waar ik woon – een gehucht in de bergen van Noord Spanje, op bijna duizend meter hoogte gelegen, zegge en schrijve vijf inwoners, één viervoeter meer – is het deze eerste dagen van oktober dan nog wel volop zomer, ’s nachts beginnen de temperaturen al aardig te dalen en binnenkort moet de kachel aan waarmee ik mij verwarm, onder andere wanneer ik vertaal.

Nadenkend over de diverse crises die op wereldschaal aan de orde zijn (oud-minister Joris Voorhoeve spreekt in zijn recente boek zelfs van ‘negen plagen tegelijk’) vraag je je af of je ook ten aanzien van de boekenwereld van een crisis mag spreken. Om me maar tot Nederland te beperken: er is de laatste tijd herhaaldelijk slecht nieuws op ons afgekomen dat met boeken, uitgevers en bibliotheken te maken had. Vrolijk word je er niet van, maar rechtvaardigt het de zware term crisis? Een term die bovendien voor je het weet aan inflatie onderhevig is, en ook dat kan dan weer als een veeg teken uitgelegd worden. En dat terwijl in het Oudgrieks het woord ‘krisis’ oorspronkelijk een neutrale of zelfs mild positieve lading (in de betekenis ‘beslissing’, of ‘onderscheidingsvermogen’). Over die semantische ontwikkeling zou van alles te zeggen zijn, maar daar wilde ik het nu niet per se over hebben.

Meer dan een halve eeuw na publicatie is De avonden nu in het Spaans vertaald, door Ronald Brouwer. Met een 312 woorden tellende recensie heeft El País (30/07/2011) zich van de taak gekweten dit nieuws aan de Spaanse lezer bekend te maken. En dat nog wel in het literaire supplement (Babelia) van wat voor velen de beste krant van het land is. Geen woord over de vertaler, nauwelijks iets over de stijl van Gerard Reve. Alleen verwijzingen naar het karakter Frits en wat hij teweeg zou kunnen brengen bij de lezer. Het is dan ook een recensie die mij niet meteen naar de boekhandel zou doen gaan. Hoeveel lezers kunnen belangstelling tonen, op basis van zo’n stuk , voor deze wildvreemde auteur in dit land? De enige Nederlandse auteur die dat misschien niet is hier, is Nooteboom, die dan ook met enige regelmaat een prominente aanwezigheid heeft in genoemde krant, waarschijnlijk ook dankzij De omweg naar Santiago, dat Spanjaarden wat eerder zullen lezen dan, om maar iets te noemen, de zogenaamde Indië-trilogie van Jeroen Brouwers (een indrukwekkende prestatie), waarvan ik zelf graag iets zou willen vertalen (en dan voor bij de presentatie van de vertaling een gamelan-orkest zou zoeken plus sponsoring van een bekend jenevermerk).

Deze zomercolumn wil ik graag benutten om terug te kijken op de Beleidsdag die het ELV op donderdag 16 juni jongstleden heeft gehouden in Rotterdam, op een wel heel bijzondere locatie: in het Oceanium van Diergaarde Blijdorp, en daarbinnen in de Haaienzaal. De woordgrappen liggen natuurlijk voor de hand, maar die open deuren zal ik maar niet intrappen. In plaats daarvan wil ik graag iets zeggen over wat er die dag besproken is, want dat was zeer de moeite waard.

Wat ben ik blij weer eens bevestigd te zien dat een goede vertaler zich mag laten meeslepen door het origineel, of liever: zich mag laten aansteken. Dat is niet alleen een genot en een gevaar, maar ook een uitdaging en een uitnodiging die de tekst zelf uitstraalt, of juist verbergt, de ene meer dan de andere. Als we het over taalgevoel hebben, dan is dit het wel, lijkt me. Waarom zou een verhaal bij iedere lezer dezelfde emoties moeten opwekken, en waarom ook bij elke vertaler? Is het toeval dat de meeste schrijvers geen uitgebreide uitleg bij hun boeken willen geven en zo de lezer juist de mogelijkheid bieden van alles zelf op te vullen, met het eigen voorstellingsvermogen? Wat doet een tekst met je als vertaler? Op welke golflengte zit de schrijver? Ben je in staat daar als vertaler verbinding mee te maken? En is het succes van die onderneming dan vooral af te meten aan het samenvallen van de frequentie in de brontekst met die in de vertaling? Zijn wij niet juist het medium waardoor de golven van het oorspronkelijke stuk zich voortplanten, en doen zij dat dus bij elk van ons niet op een andere manier? Zullen de lezers van een vertaling datzelfde proces niet telkens weer ondergaan en telkens weer ook nieuwe dimensies aan het oorspronkelijke werk toekennen, en het zo in leven houden?

Heel veel aandacht heeft het voor zover ik kan overzien in de landelijke media niet gekregen, maar toch is het wel iets om blij van te worden: onlangs is tijdens de Nacht van de Europese Literatuur de shortlist bekendgemaakt voor de Europese literatuurprijs 2011. Van een longlist van twintig boeken zijn er nu nog vijf overgebleven, en in juni wordt de winnaar bekendgemaakt. Of eigenlijk moet ik zeggen: de winnaars, want bij deze onderscheiding valt, en dat is voor Nederland nieuw, niet alleen de auteur maar ook de vertaler in de prijzen.

“Ik zou zeggen dat de scholing van vertalers net als een ambacht is. Het zou ideaal zijn te leren zoals een leerjongen: in de buurt van de vakman vertoeven, die meer ervaring heeft, zijn technieken en ideeën stelen, hem imiteren. Zo is het met mij gegaan. Wat ik over vertalen heb geleerd, heb ik niet geleerd door handleidingen te lezen en linguïstiek te studeren, ik heb dat vooral geleerd door vlakbij mensen te zijn die het onder de knie hadden […]. Niet alleen vertaling natuurlijk, het was literatuur wat we leerden, maar in direct contact met de leermeesters.”

Als vertaler heb je direct belang bij het uitgeefbeleid van de uitgevers: wat voor boeken wil men in of uit het Nederlands laten vertalen, en op welke gronden wordt een bepaald boek uiteindelijk wel of niet vertaald? Natuurlijk is daar in heel grove penseelstreken wel het een en ander over te zeggen, waarbij factoren als de sterke dominantie van Engelstalige werken bij de vertalingen naar het Nederlands en de invloed van de Duitse markt op de Nederlandse in het oog springen.

De Mexicaanse auteur Juan Rulfo publiceert in 1953 de verhalenbundel El llano en llamas (De vlakte in vlammen) en twee jaar later de roman Pedro Páramo. Roger Lescot vertaalt dit laatste werk in 1959 in het Frans, en Michelle Lévi-Provençal doet hetzelfde met El llano en llamas in 1967. De eeuw daarop worden beide werken hervertaald, in dezelfde taal, door Gabriel Iaculli (in 2001 en 2005). Lescot had een duidelijke neiging om letterlijk te vertalen en de tekst niet glad te strijken. Lévi-Provençal daarentegen, een voorkeur voor een vrijere houding ten opzichte van het origineel. En wat blijkt nu uit een voorlopige studie? Iaculli gaat bij elk van zijn vertalingen van deze werken precies op tegenovergestelde wijze te werk als die waarvoor elk van zijn twee collega’s gekozen had. Daarbij gaat hij dus niet alleen tegen de stroom in die zijn voorgangers in beweging hadden gezet, maar verandert hij ook zijn eigen houding -in slechts vier jaar tijd- ten opzichte van het werk van één en dezelfde auteur. Toeval?