Finnegans Wake: Eén groot kletsverhaal

Finnegans Wake is de laatste roman van James Joyce (1882-1941). Vanaf 1924 werd de roman in delen gepubliceerd; in 1939 verscheen de eerste complete uitgave. Het meesterwerk, vol neologismen, cryptische verwijzingen en woordspelingen in diverse talen, wordt over het algemeen opgevat als een zeer ontoegankelijk boek: moeilijk te begrijpen, onmogelijk te vertalen. Onzin, volgens Roberbert-Jan Henkes en Erik Bindervoet die in 2002 hun veelgeprezen vertaling van Finnegans Wake afleverden. 'Er is in de loop van de tijd een kordon van geleerdheid omheen opgetrokken, alsof de lezer afgeschrikt moet worden, maar als je begint te lezen, word je vanzelf meegesleept, aldus Henkes in een interview in De Volkskrant. 'Het is alsof je in een kroeg bent in Dublin, waar je ingesponnen wordt door alle verhalen die er verteld worden. Geleidelijk aan begin je daar iets in te beluisteren dat je zeer bevalt. Misschien moet je de Wake vooral hóren. Het is eigenlijk één groot kletsverhaal, heel leuk, je hoort met wat een hartstocht er verteld wordt. Nee, de Wake is beslist een gezellig boek.'

Over de film: Passages from Finnegans Wake

Nog onwaarschijnlijker dan een vertaling was een verfilming van het boek. De Ierse kroegpraat, de talloze taalspelletjes en de fragmentarische verhaallijnen lenen zich niet direct voor een hollywoodfilm zoals er van Dubliners is gemaakt. Slechts eenmaal in de filmgeschiedenis heeft een regisseur zich gewaagd aan een verfilming van het boek. De Amerikaanse filmmaker Mary Ellen Bute (1906-1983) maakte in 1965 de speelfilm 'Passages from Finnegans Wake', waarbij ze twee grote hindernissen moest nemen: de artistieke uitdaging om iets van de geest van de Wake op het witte doek te krijgen en de toestemming van de notoir lastige erven Joyce. Dat laatste wist ze handig te omzeilen door de toneelbewerking van Mary Manning uit 1958 als uitgangspunt voor haar film te nemen; die toestemming kreeg ze. Het artistieke dilemma bleef echter tot de laatste filmminuut recht overeind; hoe maak je een film van dit boek? Bute werd begeesterd door Joyce' filmische metaforen, de muzikale kwaliteiten van zijn taal, zijn veelvuldige referenties aan titels van liedjes en muziekstukken en de circulariteit van het boek. Het boek begint met de zin 'riverrun, past Eve and Adam’s, from swerve of shore to bend of bay, brings us by a commodius vicus of recirculation back to Howth Castle and Environs.' Die zin is in feit het slot van de laatste zin van het boek, die luidt: 'The keys to. Given! A way a lone a last a loved a long the.' Het verhaal dat zich tussen het inwisselbare einde en begin voor de lezer ontrolt, is een prima metafoor voor de film die van een spoel in de projector rolt. De techniek van montage die Joyce veelvuldig in zijn tekst toepast om verschillende tijden, plaatsen en karakters met elkaar te verbinden, nam de regisseur als uitgangspunt voor haar eigen film. Bute maakte voor haar speelfilm-debuut met de Wake al twintig jaar soundtracks van films en korte, abstracte filmanimaties. Die ervaring gebruikte ze om Finnegans Wake op een speelse, originele en eigenzinnige manier naar de bioscoop te brengen. Het leverde een experimentele film op die volgens velen een hoogtepunt in de filmgeschiedenis is. In 1965 werd de film onderscheiden op het filmfestival van Cannes. Van het origineel op 16 mm. zijn nog maar twee kopieën overgebleven, die zich bevinden in het Duitse instituut voor Film en Videokunst en het Museum of Modern Art in New York.