De aanleiding van mijn scriptie was de snelle opkomst van Artificial Intelligence (AI). Ik hoorde vaak dat AI een bedreiging vormt voor vertalers — maar in hoeverre is dat echt het geval? Om dit te onderzoeken beantwoordde ik één hoofdvraag en vijf deelvragen. De hoofdvraag was: Hoe beïnvloedt AI de rol van vertalers en hoe kunnen zij hiermee omgaan? De deelvragen waren:
- Wat wordt onder Artificial Intelligence (AI) verstaan?
- Hoe verschillen AI-vertalingen en menselijke vertalingen van elkaar?
- Wat zijn de economische voor- en nadelen van AI in de vertaalindustrie?
- Hoe zal de rol van vertaler veranderen door AI, en wanneer blijft een menselijke vertaler noodzakelijk?
- Hoe kunnen vertalers AI optimaal inzetten in hun werk?
Het onderzoek bestond uit een literatuuronderzoek en een empirisch onderzoek. Voor het literatuuronderzoek zijn 28 bronnen geraadpleegd; aan het empirisch onderzoek namen 56 vertalers deel die vertalen van en naar 17 verschillende talen. In dit artikel bespreek ik per deelvraag de belangrijkste inzichten.
Deelvraag 1: Wat wordt onder Artificial Intelligence (AI) verstaan?
In mijn scriptie hanteerde ik de definitie van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, omdat deze het meest compleet en evenwichtig is:
Kort gezegd is AI een verzamelnaam voor algoritmes en methoden die taken uitvoeren waarvan werd gedacht dat daar menselijke intelligentie voor nodig is. Artificiële intelligentie verwijst naar systemen die intelligent gedrag vertonen door hun omgeving te analyseren en - met een zekere mate van zelfstandigheid - actie ondernemen om specifieke doelen te bereiken. Het gaat niet alleen om rekenkracht, maar om de mogelijkheid om (zelfstandig) te leren en beslissingen te nemen. Het lerend vermogen is dus typerend voor kunstmatige intelligentie. Daarbij gebruikt AI regels die door mensen zijn geformuleerd of die door het algoritme zijn samengesteld op basis van de data en traint het zichzelf met data (“Wat is kunstmatige intelligentie?”).
Deelvraag 2: Hoe verschillen AI-vertalingen en menselijke vertalingen van elkaar?
Dit heb ik op zeven terreinen bekeken. Hieronder vat ik mijn bevindingen samen, ze zijn gebaseerd op de reacties die ik kreeg van de respondenten in combinatie met de bevindingen uit het literatuuronderzoek.
- Efficiëntie en snelheid
AI kan teksten veel sneller vertalen en verwerken, waardoor de productiviteit hoger is. Het is altijd beschikbaar, in tegenstelling tot menselijke vertalers. Een aantal respondenten gaf aan dat door het gebruik van AI hun productiviteit omhooggaat: “Ik kan meer woorden per uur vertalen.” Toch gaat die snelheid vaak ten koste van de kwaliteit, omdat menselijke vertalers meer aandacht besteden aan diepgang en nuance. Een respondent zei: “Correctie van een AI-vertaling kost vaak evenveel tijd als zelf een vertaling maken". - Kosten
Voor een opdrachtgever, is AI vaak kostenbesparend, want het is altijd beschikbaar en vraagt minder inzet van menselijke vertalers (De Jong, 2023). Menselijke vertalingen zijn duurder door expertise en tijd, maar bieden wel directe communicatie en feedback. Uit het empirisch onderzoek blijkt echter dat AI wél kosten met zich meebrengt, zoals hoge abonnementskosten, waardoor het niet altijd rendabel is. Zo zegt een respondent: “Het abonnement op de DeepL plugin kost meer (ca. €30,- per maand) dan het oplevert.” - Taalbereik
AI kan veel meer talen vertalen dan één menselijke vertaler (Fairlingo, z.d.). Vooral voor de veelgevraagde wereldtalen zoals Engels, Spaans en Chinees is AI meer geschikt. Voor minder bekende talen blijven echter menselijke vertalers nodig. Bovendien hebben niet alle AI-tools vertaalgeheugens of terminologielijsten, waardoor ze minder geschikt zijn voor specialistische vertalingen. - Kwaliteit en nauwkeurigheid
AI-vertalingen missen vaak grammaticale correctheid, subtiliteit en culturele nuance (De Jong, 2023). Menselijke vertalers presteren daarin beter omdat zij de context van de brontekst in de doeltaal kunnen plaatsen. Respondenten gaven aan dat AI hun werk soms versnelt, maar dat het verbeteren ervan veel tijd kost, waardoor AI meer geschikt is voor vertalingen die niet perfect hoeven te zijn. - Creativiteit en stijl
AI mist de creativiteit die nodig is voor marketing-, literaire en poëtische vertalingen (Fairlingo, z.d.). Uit het empirisch onderzoek bleek daarom ook dat van alle respondenten slechts 5% hiervoor AI gebruikt. Menselijke vertalers onderscheiden zich door hun denkproces, ervaring en culturele bagage (De Haan, 2024). Zoals uit de gehanteerde definitie blijkt beschikt AI over het vermogen om zelfstandig te leren en beslissingen te nemen. Het is daarom mogelijk dat in de toekomst AI ook creatievere vertalingen kan leveren. Toch verschillen de meningen daarover. Een respondent zei: “Vertalingen door AI moeten altijd volledig worden gecontroleerd, want er zitten soms grote fouten in. AI zal meer creatieve vertalingen (literatuur, filmondertiteling, etc.) nooit helemaal goed doen.” - Culturele sensitiviteit
AI mist vaak het taalgevoel en de culturele subtiliteit die nodig zijn om goed op de doelgroep aan te sluiten, wat kan leiden tot fouten of zelfs beledigingen (Spoor, 2024). Menselijke vertalers hebben dankzij hun moedertaalgevoel en bredere woordenschat meer oog voor nuance. Tegelijk biedt AI ook kansen, zoals het behouden van uitstervende talen en het overbruggen van taalbarrières (Nederlands Taalbureau, 2024). - Juridische en ethische vraagstukken
Bij AI-vertalingen is onduidelijk wie de maker is en wie het auteursrecht bezit, terwijl dit bij menselijke vertalers contractueel vastligt. Ook zijn er zorgen over gegevensbescherming, omdat veel AI-tools niet ISO 27001-gecertificeerd zijn. Haley van der Vliet, schrijfster bij DNV, een gespecialiseerd bedrijf op het gebied van risicomanagement en kwaliteitszorg, legt uit dat ISO/IEC 42001 de eerste internationale managementsysteem norm is voor de betrouwbaarheid en veiligheid van AI (2024). De nieuwe norm ISO/IEC 42001 moet meer betrouwbaarheid en ethische waarborgen bieden, maar de juridische en ethische kaders blijven bij menselijke vertalers duidelijker.
Deelvraag 3: Wat zijn de economische voor- en nadelen van AI in de vertaalindustrie?
Over het algemeen maakt AI vertalen goedkoper en sneller, al blijven kosten afhankelijk van complexiteit, specialisme, taalcombinatie en lengte. Voor bepaalde opdrachtgevers, afhankelijk van de zojuist genoemde factoren, levert het tijdswinst op: vertalers reviseren nu vooral in plaats van klassiek vertalen; het is “minder ‘ouderwets’ zoekwerk”. Daardoor kunnen er meer opdrachten worden aangenomen en stijgt de productiviteit.
Tegelijkertijd zorgt AI voor meer concurrentie en lagere tarieven, omdat klanten eerder voor een goedkopere AI-vertaling kiezen (Artois, 2024). Een respondent zei bijvoorbeeld: “Klanten verwachten lagere prijzen: ‘Het kan ook met AI, waarom zou ik dit tarief nog moeten betalen?’”
Volgens het literatuuronderzoek ligt het tarief van post-editen vaak 50% tot 70% lager (Artois, 2024) en daalt het woordtarief 4 tot 10 cent (NOS, 2024). Uit de enquête bleek interessant genoeg dat het verschil vaak maar rond 10% ligt, veel vertalers ervaren zelfs helemaal geen prijsverschil. Dit contrast kan liggen aan het soort vertaling, de werkervaring, het specialisme of eigen prijsbeleid.
Deelvraag 4: Hoe zal de rol van vertaler veranderen door AI, en wanneer blijft een menselijke vertaler noodzakelijk?
Door AI verandert de rol van de vertaler: het verschuift steeds meer richting revisie en post-editing. Toch blijft de menselijke touch volgens de respondenten voorlopig nog onmisbaar, vooral bij tolkwerk en minder gangbare talen. Zo’n 40% van de respondenten verwacht niet dat AI de menselijke vertaler zal overnemen. Zo zegt een respondent: “Door AI bespaar ik heel veel tijd tijdens vertalingen. Maar ik weet als mens het beste wat de wensen, doelen en behoeften van mijn klant zijn en wie het publiek is, daar zit een stuk werk dat ik als mens toevoeg en wat de machine niet kan.”
Deelvraag 5: Hoe kunnen vertalers AI optimaal inzetten in hun werk?
De combinatie van AI en de menselijke vertaler levert vaak de beste resultaten op: AI doet het voorwerk, terwijl de vertaler zorgt voor stijl, creativiteit en authenticiteit (De Jong, 2023). Aangezien niet elk type vertaalwerk geschikt is voor AI, is het aan de vertaler om te bepalen waar AI het beste ingezet kan worden. De respondenten gebruiken AI bijvoorbeeld “als zoekfunctie – sparringpartner” of om “af en toe iets dubbelchecken of om op gang te komen als ik even vastzit.” AI lijkt voor vertalers niet te omzeilen en een respondent gaf daarom het volgende advies: “Laat je niet door andere vertalers aanpraten dat AI 'm niet gaat worden en niet goed genoeg is. De ontwikkeling is niet te stoppen. Je kunt er beter op inhaken door jezelf de juiste AI-skills eigen te maken.”
Hoofdvraag: Hoe beïnvloedt AI de rol van vertalers in de vertaalwereld en hoe kunnen vertalers hiermee omgaan?
Op basis van mijn veldonderzoek durf ik te stellen dat AI de vertaalwereld ingrijpend verandert. Machinevertaling biedt snelheid, consistentie en lagere kosten, terwijl menselijke vertalers juist uitblinken in creativiteit, nuance en emotie. Economisch zorgt AI voor kostenefficiënter werken, maar ook voor mogelijke prijsdruk en klantverlies. De rol van de vertaler verschuift steeds meer naar revisor of post-editor, maar de menselijke vertaler blijft essentieel. Wie AI als hulpmiddel inzet in plaats van als vervanger, kan juist zijn meerwaarde laten zien. Alles waar AI in tekortschiet, moet een menselijke vertaler in uitblinken (Moss-de Boer, A. & Roelands, B., 2024).
Zo wordt het vertaalproces sterker en waardevoller. Een respondent zei: “Toen de auto kwam, bleven we ook nog gewoon fietsen. Beide werkwijzen kunnen naast elkaar blijven bestaan!” Het volgen van cursussen kan bijdragen aan een beter begrip over AI, wat ook maakt dat vertalers competitief op de markt kunnen blijven.
Ik wil dit stuk graag afsluiten met het antwoord van een respondent. Het stemt tot nadenken en laat naar mijn mening goed zien dat AI zeker geen bedreiging hoeft te zijn:
AI is zoveel meer dan wat post-editen. Je kunt er hele processen mee automatiseren: vertalingen, maar ook administratie, marketing, terminologiebeheer enz. Als je moeite doet om de mogelijkheden te bestuderen kun je echt een betere vertaler én ondernemer worden. Laat je ook niet afschrikken door de grote schokgolven die nu door de markt gaan. Ik ga niet zeggen dat AI géén impact heeft op onze sector. Maar AI is ook geen wondermiddel. Bedrijven zijn nog volop aan het ontdekken wat het wel en niet kan en er zal een moment van evenwicht komen. Tot dan is het belangrijk om aan je vaardigheden te werken: toon klanten dat jij beter bent dan AI, zodat ze je weten te vinden als ze kwalitatieve vertalingen zoeken. (…) Het verschil met AI is klein en dus zien die bedrijven niet echt de meerwaarde van een menselijke vertaler (en een menselijk prijskaartje). Zorg ervoor dat jij wél écht kwaliteit levert en leer, via marketing en sales, hoe je dat kunt duidelijk maken aan klanten. Je zult zien dat er nog meer dan genoeg werk is voor vertalers die daarin slagen! (respondent nr. 50, geciteerd uit "Enquête over AI in de vertaalwereld", Van Dijk, 2025)